Gemeenten, cultuurpartners en scholen: bestuurlijke samenwerking cultuureducatie

Kunstenaars hebben rol in grote transities

Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de voorzieningen en het onderwijs. In dit samenspel tussen lokale overheid, het onderwijs en de culturele omgeving is een noodzakelijke vernieuwing aan de orde waarin verantwoordelijkheden verschuiven. Alles verandert. Zo is muziekonderwijs ‘booming’, maar muziekscholen worden opgeheven. In deze nieuwe dynamiek samen kansen benutten en omzetten in meerjarenafspraken over goed cultuuronderwijs: dat is de uitdaging.

Hoogleraar transitiekunde Jan Rotmans: “Deze verandering van tijdperk levert een ongemakkelijk gevoel omdat we geen grip lijken te hebben. Hoe kunnen we ons voordeel doen met deze disruptie? Kunstenaars spelen een rol in transities. In de kantelperiode in de 19e eeuw, de Industriële revolutie, waren kunstenaars de seismografen van de veranderende tijd: de verbeelding kwam letterlijk en figuurlijk aan de macht. We moeten ons anders gaan verhouden en meebewegen. Verandering is de enige constante. Het onderwijs en het culturele veld zijn nu nog in hokjes georganiseerd. We gaan toe naar een vloeibare samenleving die zich niet in hokjes laat organiseren. Netwerken en gemeenschappen bepalen de samenleving 3.0. Het gaat er niet om wat je daarvan vindt. Het gebeurt en het roer moet om.

We leven in een verandering van tijdperk. Wat betekent dit voor het onderwijs, kunst en cultuur?

De ontwikkeling van kinderen is gericht op hun functioneren in een toekomst waarvan we niet goed weten hoe die er uit gaat zien. We leven in een verandering van tijdperk. Wat betekent dit voor het onderwijs, kunst en cultuur? Creativiteit, ondernemerschap en cultureel zelfbewustzijn krijgen meer aandacht in het onderwijs en cultuureducatie speelt een grotere rol. Culturele partners worden dan ook steeds belangrijker voor de scholen. 

Op 18 mei organiseerden Cultuurplein Noord-Veluwe en Cultuurmij Oost een symposium over de verandering, vernieuwing en verantwoordelijkheden rondom cultuureducatie. Foto's Joppe Fotografie.
Op 18 mei organiseerden Cultuurplein Noord-Veluwe en Cultuurmij Oost een symposium over de verandering, vernieuwing en verantwoordelijkheden rondom cultuureducatie. Foto's Joppe Fotografie.
Zoeken, leren en experimenteren zijn voor kunstenaars kerncompetenties en het onderwijs heeft die nodig. Schoonheid, beleving, kwaliteit en articiteit zijn zo belangrijk bij de scholing van onze kinderen.
Zoeken, leren en experimenteren zijn voor kunstenaars kerncompetenties en het onderwijs heeft die nodig. Schoonheid, beleving, kwaliteit en articiteit zijn zo belangrijk bij de scholing van onze kinderen.

Zoeken, leren en experimenteren

Het onderwijs zal persoonlijker worden met individuele leeropdrachten. De leerling staat centraal. Scholen behoeven vertrouwen en ruimte om zelf te kantelen. De kunsten kunnen de kanteling verbeelden en een cruciale rol hebben in de hele transitie. Friskijkers en dwarsdenkers zijn hard nodig bij de zoektocht naar nieuwe waarden. Zoeken, leren en experimenteren zijn voor kunstenaars kerncompetenties en het onderwijs heeft die nodig. Schoonheid, beleving, kwaliteit en articiteit zijn zo belangrijk bij de scholing van onze kinderen.”

Actieve rol centrum voor de kunsten

“Cultuurplein Noord Veluwe speelt actief in op de veranderingen. Met het bredere uitgangspunt ‘Het kind ondersteunen in zijn ontwikkeling’ is al veel meer mogelijk” is de ervaring van Laura Biesheuvel van Cultuurplein Noord Veluwe. “Met een heel ander leerproces kunnen cultuur en onderwijs elkaar versterken. Wetenschap, techniek en milieueducatie komen daar de komende jaren bij: de disciplines worden verbonden.”

Samenwerking en afstemming in de gemeente of regio is noodzakelijk. De nieuwe regeling Cultuureducatie met Kwaliteit 2017-2020 vergt een cultuurconvenant tussen scholen, culturele partners en de gemeente(n).
Samenwerking en afstemming in de gemeente of regio is noodzakelijk. De nieuwe regeling Cultuureducatie met Kwaliteit 2017-2020 vergt een cultuurconvenant tussen scholen, culturele partners en de gemeente(n).

Praktijkvoorbeelden in het onderwijs

Marja van Rheenen, plaatsvervangend rector van RSG Noord Oost Veluwe geeft een voorbeeld: “We wilden met de hele school (1100 leerlingen) een hele dag besteden aan kunst en cultuur. Met Cultuurplein Noord Veluwe hebben we gekeken naar de mogelijkheden met zo'n grote groep en naar de interesses van de leerlingen. De leerling moest centraal staan en zo kwamen we tot een grote diversiteit in het programma met wel 50 tot 60 workshops. Het was een gigantisch succes. Ik wist niet dat er zo’n groot divers aanbod mogelijk zou zijn voor alle leerlingen. Samenwerking, dialoog, een 3D printer permanent op school: allemaal oogst van het project. We proberen er een tweejaarlijks gebeuren van te maken, het is veel werk dus elk jaar is helaas niet mogelijk.”

Deskundigheidsbevordering van leerkrachten door vakdocenten zorgt voor durf en verandering.
Deskundigheidsbevordering van leerkrachten door vakdocenten zorgt voor durf en verandering.

“een leerlijn dat is dat de juf van groep 5 verder gaat met wat de meester in groep 4 ons heeft geleerd”

Leerlijnen en procesgerichte didactiek

Met het basisonderwijs ontwikkelt Cultuurplein Noord Veluwe leerlijnen beeldend, drama, dans en erfgoed. Laura Biesheuvel en Edith van Koridon doen dit vanuit het programma Cultuureducatie met Kwaliteit. “De school heeft een visie op cultuur nodig. Als cultuurcoaches zijn we in gesprek met school, leerkracht en icc-er. We ontwikkelen samen en met vakdocenten in de klas! Er komen verticale leerlijnen van groep 1 tot en met 8, aangevuld met lessenreeksen van kunstvakken door leerkrachten er dwars doorheen, horizontaal dus. Deskundigheidsbevordering van leerkrachten door vakdocenten zorgt voor durf en verandering.” 

Intern begeleider Mariette Veldkamp van basisschool ’t Mozaïek in Vaassen: Ik herken heel veel van de procesgerichte didactiek die de kunstenaars meebrengen in onze school. Leerkrachten bieden op een andere manier hun lessen aan. Ons team ziet nu het belang van kunst en cultuur in de lessen. Het wordt beeldender door verbindingen te leggen. Met drama in de taalles wordt taal weer leuk gevonden door de leerlingen. Ik zie schilderijen voorbij komen, ik zie voorwerpen voorbij komen en zie niet meer telkens dezelfde werkjes.”

Onderwijsbeleid: CMK is het verhaal van de school

Wim Burggraaf is beleidsmedewerker cultuureducatie bij OCW: “Vernieuwing, verandering en verantwoordelijkheid zijn de uitdagende begrippen voor de toekomst van het onderwijs. Cultuur gaat over de vraag, wat is mijn plaats in de wereld? Het is meer een proces geworden, waar je zelf actief aan deelneemt en waar de kunstenaar je als het ware doorheen loodst met een procesgerichte didactiek.

Cultuureducatie met Kwaliteit is het verhaal van de school, er is ruimte voor nieuwe visies, maar de school staat er niet alleen voor. Samen met culturele partners die zich steeds breder inzetten en de gemeente ontwikkelen zij hun cultuuronderwijs. Met de kerndoelen kunstzinnige oriëntatie als houvast en met doorkijkjes naar de 21e-eeuwse vaardigheden.

Ondertussen is het debat over ons onderwijs in 2032 volop gaande. De insteek is een balans tussen de drie doelen van het onderwijs kennisontwikkeling, persoonsvorming en maatschappelijke ontwikkeling. Met meetbaar en merkbaar cultuuronderwijs in het kerncurriculum en in de vrije ruimte.”

 

Wim Burggraaf is beleidsmedewerker cultuureducatie bij OCW: “Vernieuwing, verandering en verantwoordelijkheid zijn de uitdagende begrippen voor de toekomst van het onderwijs.
Wim Burggraaf is beleidsmedewerker cultuureducatie bij OCW: “Vernieuwing, verandering en verantwoordelijkheid zijn de uitdagende begrippen voor de toekomst van het onderwijs.

Lokale convenanten nodig

De scholen zijn leidend dat is een bewuste keuze. Je hebt elkaar in de lokaliteit nodig, ieder vanuit de eigen expertise. Culturele partners kunnen helpen richting en betekenis te geven aan cultuuronderwijs, gemeenten ondersteunen onder het motto samen doen op basis van een gezamenlijke visie. Een lokaal cultureel convenant verbindt de partners in meerjarenafspraken over goed cultuuronderwijs. Dergelijke convenanten zijn in lijn met het Bestuurlijk Kader Cultuur en Onderwijs, getekend door OCW, PO-raad, gemeenten en provincies. 
De lokale convenanten zijn een concrete uitwerking van deze bestuurlijke ambitie. In Arnhem en Barneveld zijn al inspirerende samenwerkingsafspraken vastgelegd. Cultuurmij Oost heeft daar als onafhankelijk adviseur bij kunnen helpen. “Want”, zoals een wethouder aangeeft, ”je moet wel de weg weten, anders ben je overgeleverd aan Google.”

De nieuwe regeling CMK 2017-2020 gaat ervan uit dat de lokale samenwerking vastgelegd wordt in een lokaal/regionaal convenant cultuureducatie. Scholen, culturele partners en de gemeente maken hierin meerjarenafspraken over cultuureducatie. Het convenant dient de continuïteit te waarborgen. 

Onderdelen CMK 2017-2020

✓Implementatie doorlopende leerlijnen in onderwijscurriculum

✓Verankerd in schoolbeleid

✓Deskundige leraren en educatief medewerkers

✓Kennisdeling en inspiratienetwerken

✓Aansluiting binnen- en buitenschoolse aanbod

✓Lokale aanpak van gemeente, onderwijs en culturele expertise in convenant om het als gezamenlijke verantwoordelijkheid te bekrachtigen.

Gemeenten, cultuurpartners en scholen die gezamenlijk aan de slag willen, kunnen een programma op maat aanvragen bij Cultuurmij Oost.
Gemeenten, cultuurpartners en scholen die gezamenlijk aan de slag willen, kunnen een programma op maat aanvragen bij Cultuurmij Oost.

Kijktip

Kunst en Cultuur in de klas: het begin van grootse dromen. Kijktip.